نسخه شماره 3107 - 1391/10/21 -

 22 دي 1357
 تشکيل شوراي انقلاب 

 روز 22 دي‌ 1357، شوراي انقلاب به فرمان امام‌خميني تشکيل شد. اين شورا که ايده شکل‌گيري آن آذرماه 1357 در جريان سفر شهيد مطهري به پاريس با امام مطرح شد، اساسي‌ترين رکن قدرت سياسي و اجرايي انقلابيون محسوب مي‌شد.

امام خميني در 22 دي‌ماه 1357 پيامي بدين شرح صادر کرد: «به موجب حق شرعي و بر اساس رأي اعتماد اکثريت قاطع مردم ايران که نسبت به اينجانب ابراز شده است، در جهت تحقق اهداف اسلامي ملت، شورايي به نام شوراي انقلاب اسلامي، مرکب از افراد با صلاحيت و مسلمان و متعهد و مورد وثوق، موقتاً تعيين شده و شروع به کار خواهند کرد... اين شورا موظف به انجام امور معين و مشخصي شده است، از آن جمله ماموريت دارد تا شرايط تأسيس دولت انتقالي را مورد بررسي و مطالعه قرار داده و مقدمات اوليه آن را فراهم سازد.» (صحيفه نور، ج 4، صص 207 و 208)

پس از صدور فرمان امام، شوراي انقلاب بر محور يک هسته اوليه شکل گرفت و به تدريج اعضاي ديگري به جمع اضافه شدند. هاشمي رفسنجاني در اين‌باره مي‌گويد: «... آقاي مطهري در مراجعت از سفر پاريس، دستور رهبر عظيم‌الشان انقلاب را مبني بر تشکيل شوراي انقلاب آوردند. حضرت امام آقايان شهيد مطهري، شهيد بهشتي و موسوي اردبيلي و شهيد باهنر و اينجانب هاشمي‌رفسنجاني را به عنوان هسته‌ اول شوراي انقلاب تعيين و اجازه داده بودند که افراد ديگر با اتفاق نظر اين پنج نفر اضافه شوند و در جلسات ابتدايي تصميم بر اين شد که حتي‌الامکان ترکيب شورا از اعضاي روحاني و غيرروحاني به نسبت مساوي و نزديک به هم باشد.»

هاشمي درباره روند تکميل اعضاي شوراي انقلاب مي‌گويد: «ترتيب انتخاب اعضاي ديگر و تکميل شورا تا آنجا که حافظه ياري مي‌کند و با استمداد از حافظه ديگران چنين بود: پيش از پيروزي انقلاب آقايان سيدمحمود طالقاني، سيدعلي خامنه‌اي، محمدرضا مهدوي کني، احمد صدر حاج سيدجوادي، مهندس مهدي بازرگان، دکتر يدالله سحابي، مهندس مصطفي کتيرايي، سرلشگر ولي‌الله قرني، سرتيپ علي‌اصغر مسعودي به اتفاق آرا به عضويت انتخاب شدند.»

عزت‌الله سحابي هم درباره تشکيل شوراي انقلاب، به نقش آيت‌الله مطهري اشاره مي‌کند: «شوراي‌ انقلاب‌ پيشنهادي‌ بود که‌ خود آقاي‌ مطهري‌ براي‌ من‌ تعريف‌ کرد. امام‌ خميني‌ هم‌ با اين‌ قضيه‌ موافقت‌ کردند و اينگونه مقرر شد که‌ شش نفر از علما، اصل‌ و محور شوراي‌ انقلاب‌ باشند و غير از آن‌ها نيز چند نفر از غيرروحانيون‌ هم‌ باشند. منتها کساني‌ که‌ مورد اعتماد هستند؛ يعني‌ در چند سال‌ گذشته،‌ مذهبي‌ بودن‌ و اعتقاد مذهبي آنان اثبات‌ شده‌ است‌، با آن‌ شش نفر روحاني‌ مجموعا شوراي‌ انقلاب‌ را تشکيل‌ بدهند. روحانيوني که‌ بعد‌ها براي‌ ما روشن‌ شد، عبارت‌ بودند از حضرات‌ آيات‌ آقاي‌ مطهري‌، آقاي‌ بهشتي‌، آقاي‌ موسوي‌ اردبيلي‌، آقاي هاشمي‌رفسنجاني‌، آقاي‌ باهنر و ششم‌ آقاي‌ مهدوي‌ کني‌ و آيت‌الله‌ خامنه‌اي‌ هم‌ که بعدا اضافه‌ شدند. آقاي‌ مهندس‌ بازرگان‌، آقاي‌ صدر حاج‌ سيدجوادي‌، پدر من‌، آقاي‌ مهندس‌ کتيرايي‌، دکتر شيباني‌، آقاي‌ دکتر سنجابي‌ و بنده‌. ما را به‌ عنوان‌ اعضاي‌ غيرروحاني‌ انتخاب‌ کردند که‌ با آن‌ شش‌ نفر روحانيون، ‌ مجموعا شوراي‌ انقلاب‌ را تشکيل‌ دهيم‌. اين‌ اسامي‌ را آقا تصويب‌ کرده‌ بود. آقاي‌ مطهري‌ به‌ من‌ گفت‌، چهار نفر ديگر را هم‌ که‌ در خارج‌ از کشور بودند؛ يعني‌ دکتر يزدي‌، بني‌صدر، قطب‌زاده‌ و حبيبي‌، بخش‌ خارجي‌ شوراي‌ انقلاب‌ باشند و شما هم‌ بخش‌ داخلي‌.»

در آستانه پيروزي انقلاب اسلامي، شوراي انقلاب مهندس مهدي بازرگان را به عنوان نخست‌وزير دولت موقت پيشنهاد و امام خميني نيز وي را به عنوان رييس دولت موقت انقلاب منصوب کرد. پس از پيروزي انقلاب و تشکيل دولت موقت، دکتر حسن حبيبي، دکتر عباس شيباني، ابوالحسن بني‌صدر، صادق قطب‌زاده، مهندس ميرحسين موسوي، احمد جلالي و دکتر حبيب‌الله پيمان نيز به جمع اعضاي شوراي انقلاب اضافه شدند.

رياست اين شورا در ابتدا برعهده آيت‌الله مرتضي مطهري بود اما با شهادت وي رياست شوراي انقلاب به آيت‌الله طالقاني منتقل شد. حسن حبيبي نام روساي شوراي انقلاب و مدت تصدي اين سمت توسط آنان را چنين بيان مي‌کند: «اولين رييس شوراي انقلاب، استاد شهيد آيت‌الله مطهري بود که در تاريخ يازدهم ارديبهشت ماه 1358 به وسيله گروه فرقان به شهادت رسيد. سپس شادروان آيت‌الله سيدمحمود طالقاني به رياست شوراي انقلاب انتخاب شد که وي نيز در نوزدهم شهريور ماه 1358 به دنبال يک حمله قلبي دارفاني را وداع گفت. تا اين تاريخ اسامي اعضاي شوراي انقلاب همچنان مخفيانه باقي ماند؛ ولي پس از فوت آيت‌الله طالقاني، اعضاي اين شورا رسما معرفي شدند. آيت‌الله دکتر محمد بهشتي، پس از آيت‌الله طالقاني عهده‌دار سمت دبيري شوراي انقلاب شد. پس از انجام انتخابات رياست جمهوري، دکتر بني‌صدر رياست شوراي انقلاب را نيز به عهده گرفت.»

مهندس سحابي هم درباره رياست شوراي انقلاب مي‌گويد: «رياست شوراي انقلاب اول با مرحوم طالقاني بود. بعد مرحوم بهشتي و وقتي هم که بني‌صدر رييس‌جمهور شد، شوراي انقلاب به ملاحظه اينکه او رييس‌جمهور شده است او را به رياست شوراي انقلاب انتخاب کرد، ولي حرف او خيلي نفوذ نداشت. برتري داخل شوراي انقلاب همچنان دست رهبران حزب جمهوري بود.»

از مهمترين فعاليت‌هاي شوراي انقلاب در طول حيات آن علاوه بر پيشنهاد مهندس بازرگان به عنوان نخست وزير دولت موقت، مي‌توان به تصويب اساسنامه سپاه پاسداران انقلاب اسلامي، ملي شدن بانک‌ها، سامان بخشيدن به دادگاه‌هاي انقلاب، برگزاري همه‌پرسي نظام جمهوري اسلامي، بررسي پيش‌نويس قانون اساسي، تصويب قانون شوراهاي محلي، ملي شدن صنايع بزرگ، تصويب آيين‌نامه مجلس خبرگان و برگزاري انتخابات رياست جمهوري و مجلس اشاره کرد.

به دنبال بحران گروگان‌گيري در سفارت آمريکا در 13 آبان 1358 و استعفاي دولت موقت، شوراي انقلاب بيانيه مهمي خطاب به ملت صادر کرد و يادآور شد که مصمم است در فرصت محدودي، برگزاري همه‌پرسي درباره قانون اساسي، انتخابات مجلس شوراي ملي و رياست جمهوري و... را به انجام برساند. متعاقب اين بيانيه اعلام شد که شورا ترکيب تازه‌اي خواهد داشت و با ادغام دولت در شورا اعضاي جديد شورا انتخاب شدند و در اداره مملکت، اينگونه بين اعضاي شورا تقسيم کار شد: آيت‌الله خامنه‌اي ـ دفاع و پاسداران، حجت‌الاسلام هاشمي‌رفسنجاني - وزارت کشور، شهيد باهنر ـ آموزش و پرورش، مهدوي کني ـ کميته انقلاب و دادگستري، شهيد بهشتي ـ جهاد سازندگي، بني‌صدر ـ وزارت خارجه، معين‌فرـ نفت، حبيبي ـ آموزش عالي، عزت‌الله سحابي ـ برنامه و بودجه، ميناچي ـ ارشاد ملي، شهيد قدوسي ـ دادگاه انقلاب. اين افراد فعاليت‌هاي خود را آغاز کرده و در مدت کوتاهي نسبتا موفق شدند بر خلأ سياسي موجود فايق آيند. همه‌پرسي قانون اساسي در 12 آذر 1358 و متعاقب آن انتخابات رياست‌جمهوري در بهمن 1358 برگزار شد و مجلس شوراي اسلامي در 7 خرداد 1359 افتتاح گرديد.

با شروع کار مجلس و شوراي نگهبان و ديگر نهاد‌ها، مسووليت و ضرورت وجودي شوراي انقلاب به پايان رسيد. لذا در 12 تير 1359 آيت الله بهشتي اعلام کرد: «مسووليت شوراي انقلاب دو هفته ديگر پايان مي‌يابد.» آخرين جلسه شوراي انقلاب در 26 تير 1359 برگزار شد و حسن ابراهيم حبيبي سخنگوي شوراي انقلاب، در آخرين مصاحبه خود پس از اين جلسه اعلام کرد: «امروز با رسميت يافتن مجلس شوراي اسلامي و کامل شدن اعضاي شوراي نگهبان قانون اساسي، کار شوراي انقلاب که تاکنون وظيفه قانونگذاري را برعهده داشت نيز به پايان رسيد.»

آخرين اعضاي شوراي انقلاب عبارت بودند از: آيت‌الله خامنه‌اي، آيت‌الله بهشتي، آيت‌الله موسوي اردبيلي، دکتر محمدجواد باهنر، آيت‌الله هاشمي رفسنجاني، دکتر حسن حبيبي، دکتر عباس شيباني، مهندس مهدي بازرگان، مهندس عزت‌الله سحابي، صادق قطب‌زاده، مهندس علي‌اکبر معين‌فر و ابوالحسن بني‌صدر.

منابع‌:

دوران مبارزه - اکبر‌ هاشمي‌رفسنجاني؛ چاپ اول، 1376

شوراي انقلاب اسلامي ايران - مجيد سائلي کرده ده، مرکز اسناد انقلاب اسلامي

شوراي‌ انقلاب، ‌ از تولد تا انحلال - گفت‌و‌گو با عزت‌الله سحابي -
روزنامه اعتماد ملي


نسخه چاپي ارسال به دوستان