نسخه شماره 1719 - 1386/11/02 -

 ديابت و رژيم غذايي  
نويسنده : ژاله نصرالله نژاد

بيماري ديابت در اثر ناتواني بدن در توليد انسولين يا کاهش يا عدم اثر انسولين در سوخت و ساز مواد قندي پديد مي آيد. امروزه، ديابت يکي از مهمترين مشکلات بهداشتي- درماني و اجتماعي- اقتصادي جهان محسوب مي شود به گونه اي که بيش از 150 ميليون نفر در دنيا مبتلا به اين بيماري هستند. از آنجا که خود بيماران و خانواده هاي آنها عمده ترين نقش را در درمان ديابت به عهده دارند، کسب اطلاعات لازم درباره ديابت به شيوه هاي گوناگون آموزشي از اهميت ويژه اي برخوردار است. مبتلايان به ديابت بايد ياد بگيرند که چگونه قند خون خود را کنترل کنند تا از عوارض حاد و مزمن بيماري پيشگيري کنند يا در صورت پيدايش اين عوارض، به موقع به مراکز بهداشتي- درماني مراجعه کنند.
ديابت يک بيماري است که باعث بالا رفتن بيش از حد قند(گلوکز) خون مي شود. در بدن شما به حدکافي انسولين قابل دسترس براي تبديل غذا به انرژي وجود ندارد. انسولين ماده اي است که در بدن توسط غده لوزالمعده توليد مي شود و باعث مي شود قند يا به عبارتي مهمترين منبع انرژي بدن مورد استفاده قرار گيرد. سطح بالاي گلوکز تدريجا"صدمه به چشمها، قلب، کليه ها، اعصاب، ساق پا،  پاي شما مي شود.
ديابت بيماري خطرناکي است که 20/8 ميليون نفر از مردم را در اين کشور فرا گرفته است.
هدف اصلي از رژيم درماني در بيماران ديابتي، استفاده از موادغذايي به صورت متعادل است. اصولا رژيم غذايي اي که توسط کارشناسان و متخصصان تغذيه براي افراد ديابتي تهيه مي شود داراي اهداف زير است:
رساندن قند خون به سطح طبيعي
حفظ سطح چربي هاي خون در حد طبيعي
کاهش مشکلات خاص بيماران ديابتي
به دست آوردن و حفظ وزن ايده آل
رساندن مواد مغذي به بدن به ميزان لازم
تامين انرژي موردنياز بدن جهت انجام فعاليت هاي لازم
جلوگيري از بروز عوارض و مشکلات ناشي از ديابت
گامهايي براي تغذيه درست و سبک درست زندگي براي کنترل و حفظ ديابت:
 شروع يک برنامه ريزي صحيح غذايي و تغيير سبک زندگي مانند خوردن بيشتر باقلاها، غلات، حبوبات، ميوه جات و سبزيجات و خوردن کم گوشت، شيريني ها و چربيها، هرروز.
داشتن فعاليت بدني هرروز جهت کمک به ممانعت از افزايش وزن و صعود کنترل قند خون
چک قند خون اگر لازم باشد هر روز

چگونه يک برنامه غذايي سلامتي طرح ريزي مي کنيد

براي طرح ريزي يک برنامه غذايي سلامتي شما بايد شرح ذيل را اجرا کنيد:
خوردن يک تنوع غذايي به طوريکه توصيه شده در هرم غذايي ديابت براي بدست آوردن يک بالانس (توازن) از مواد مغذي بدنتان که برحسب لزوم شامل کربوهيدرات ها، پروتئين ها، چربيها، ويتامينها، و مواد معدني.
ايجاد کردن تدريجي تغييرات در سبک زندگي، زيرا آن زمان مي برد براي اصلاح اهداف ديرين.
کاهش مقدار چربي غذاي شما توسط انتخاب کمتر غذاهاي پرچربي و پختن غذاهاي با چربي کم.
خوردن بيشتر فيبر توسط خوردن حداقل پنج سرويس از ميوها و سبزيجات.
خوردن کمتر غذاهايي که قند بالايي دارند مانند آب ميوه ها، ميوه هاي خوش طعم و شيرين، نوشابه هاي گازدار، چاي و قهوه اي که با شيرين کننده هاي قند افزوده مي شوند.
مصرف کم نمک در طبخ غذا و در سفره. خوردن کمتر غذاهايي که نمک فراواني دارند مانند قوطي هاي بسته بندي و کنسرو شده آبگوشتها، ساير موادغذاييها، ترشيجات، انواع گوشتها
خوردن کمتر پروتئينها و عدم حذف کامل آنها در رژيم غذايي
اطلاع از ميزان درست مصرف سرويس هاي غذايي براي شما
اطلاع از چگونگي تعبير ليبر هاي (برچسب) غذايي

هرم غذايي ديابت
چگونه است؟

هرم غذايي ديابت شامل يک راهنماي عمومي  است که چگونه و چقدر هر روز بخوريد. هرم غذايي به شش گروه تقسيم شده. شما بايد بيشتر غذاهايي که در بزرگترين گروه و در قاعده هرم قرار دارند بخوريد و کمتر غذاهايي که در گروه کوچکتر و در قله هرم قرار دارد بخوريد. تعدادي از سرويس هاي غذايي لازم نيست به همان ميزان براي هر کس مصرف شود، يک محدوده از سرويسها براي اطمينان شما براي بدست آوردن غذاهايي که شما جهت سلامتي مطلوب به آنها نياز داريد مشخص شده اند. گروهها و سرويس هاي غذايي پيشنهاد شده براي هر روز در زير فهرست شده است:

 غلات، حبوبات،
 سبزيجات نشاسته اي

تمام غذاهاي غلات از قبيل نان يا کلوچه کوچک، نانهاي ذرت مکزيکي، گياهان گندمي سبوس دار، برنج قهوه اي، يا بلغاري مواد مغذي و فيبر بالايي دارند.
غلات که منبع خوبي از فيبر هستند.
آردهاي خالص گندمي يا غلات ديگر در پختن و طبخ کردن استفاده کنيد.
دانه هاي کم چرب از قبيل نان جو،  نان ذرت مکزيکي، کلوچه انگليسي، نان سنگگ بيشتر بخوريد و براي ميان وعده ها سعي کنيد بيسکويتهاي معمولي يا کلوچه هاي کوچک و کم چرب را انتخاب کنيد.

 ميوه ها:

 بيشتر مجموعه ميوه ها را نسبت به آب ميوه ها انتخاب کنيد. آنها زيادتر فيبر دارند.
ميوه ها و آب ميوه ها را بدون افزودن شيرين کننده ها و شيره ها انتخاب کنيد.
مرکبات ميوه نظير پرتغال، گريب فوت، نارنگي انتخاب کنيد.

سبزيجات

سبزيجات تازه و منجمد بدون افزوني چاشني ها،  چربي ها، يا نمک انتخاب کنيد.
بيشتر سبزيجات سبز تيره و زرد سير از قبيل اسفناج، گل کلم، ذرت، فلفل ها، و فلفل هاي کوبيده را انتخاب کنيد.

شير

شير يا ماست کم چرب يا بدون چربي را انتخاب کنيد.
ماست داراي قند ساده است. آن نيز ممکن است شامل افزودني هاي قند يا شيرين کننده هاي مصنوعي باشد. ماست با افزودني هاي شيرين کننده هاي مصنوعي کالري کمتري نسبت به افزودني هاي قند دارد.

گوشت ها و ساير
 مواد پروتئيني

ماهي و ماکيان را انتخاب کنيد و پوست مرغ و جوجه و بوقلمون را جدا کنيد.
به مقدار کم برشهاي از گوشت گوسفند، گاو، گوساله، يا جانوران شکاري جنگلي را انتخاب کنيد.
تمام چربي را از گوشت جدا کنيد.
طبخ کردن، کباب کردن، روي سيخ کباب کردن و آب پز کردن را به جاي سرخ کردن يا چربي افزودني بکار ببريد.

چربي ها و شيريني ها

غذاهايي که در قله هرم غذايي قرار دارند بايد به ميزان کم خورده شوند. چربي ها و روغن ها به علت داشتن کالري زياد بايد محدود شوند. شيريني ها به علت داشتن قند بالا بايد فقط يک بار در يک زمان خورده شوند.
اغلب شيرينيها را کمتر انتخاب کنيد. زيرا آنها چربي و قند بالا دارند.
زماني که شما شيرينها را مي خواهيد بخوريد، آنها را در قسمتي از رژيم غذايي سلامتيتان قرار دهيد و آنها را به ميزان اضافي نخوريد.

تعداد درست سرويسهاي 
غذايي براي شما چيست؟

 هرم غذايي ديابت يک محدوده از سرويسها را براي هر گروه معين کرده، اما آن تنها يک دستورالعمل است. اگر شما ديابت داريد، يک متخصص تغذيه مي تواند بک برنامه غذايي مخصوص براي شما  طرح ريزي کند.
 به خاطر بياوريد تعدادي سرويسها براي تمام روز ليست شده است. از آنجائيکه غذا سطح قند خون را بالا مي برد، آن بهترين روش براي فاصله سرويسها در تمام روز است. چهار سرويسهاي ميوه مي تواند بين 3 وعده غذاي اصلي و يک ميان وعده تقسيم شود.
بنابراين از يک سبک زندگي بهداشتي پيروي کنيد، ميزان صحيح غذاها را بخوريد، و فعاليت جسماني را براي کنترل ديابت ادامه دهيد. اگر شما ديابت داريد، يک عضو فعال در تيم مراقبت ديابت تان باشيد که شامل: شما، دکتر شما، متخصص تغذيه  و ديگر اعضاي مهيا کننده مراقبت سلامتي است. اين برنامه ريزي غذايي تنها اطلاعات عمومي را به شما داده است. باتيم مراقبت ديابت تان مشورت کنيد.
اگر شما ديابت داريد، با يک متخصص تغذيه جهت کمک به شما براي ساختن برنامه غذايي خودتان مشورت کنيد. برنامه غذايي شما بر اساس بسياري فاکتورها، مقصود وضعيت وزن، قد، سن، فعاليت جسماني شما خواهد بود.

توصيه هاي تغذيه اي براي بيماران مبتلا به ديابت نوع اول

سعي کنيد برنامه غذايي خود را به طور منظم تنظيم کنيد. به نحوي که هر روز در ساعات معيني غذا بخوريد.
روزانه بين 4 تا 5 وعده غذا بخوريد.
در هر وعده مقادير متناسبي از کربوهيدرات ها را مصرف کنيد تا دچار عوارض ناشي از نوسانات قندخون نشويد.
چربي دريافتي از طريق موادغذايي را محدود کنيد.
مصرف قندهاي ساده مانند شکر، شکر قرمز، عسل و شربت ذرت را محدود کنيد.
مصرف فيبر را تا ميزان 25 ميلي گرم به ازاي هر 1000 کيلوکالري دريافتي افزايش دهيد. جهت اطلاع از ميزان کالري موردنياز روزانه خود، با متخصص تغذيه مشورت نماييد. منابع غذايي فيبر عبارتند از: انواع ميوه و سبزي، حبوبات و غلات سبوس دار.
تلاش کنيد از محصولات بدون قند مانند نوشابه هاي بدون قند، ژله بدون قند و بيسکوئيت هاي بدون قند استفاده کنيد.
از ميوه هاي تازه و کلوچه هاي کم چربي و غلات به عنوان ميان وعده استفاده کنيد.
هر روز صبح، غلات پرفيبر را براي صبحانه انتخاب کرده و از مصرف غلات داراي مقادير زياد شکر خودداري کنيد.
 به جاي آب ميوه از ميوه تازه استفاده کنيد.
 از شيرهاي کم چربي استفاده کنيد.
  روزانه حداقل 8 ليوان آب بنوشيد.

توصيه هاي تغذيه اي براي بيماران مبتلا به ديابت نوع دوم

از آنجايي که بيماران ديابت نوع دوم در سنين بالاتري قرار دارند، مهم ترين کار در اين بيماران، کنترل وزن است. بيماران مبتلا به ديابت نوع دوم بايد توصيه هاي ذيل را مدنظر قرار دهند:
مصرف فيبرهاي محلول به ميزان 25 گرم به ازاي هر 1000 کيلوکالري ضمن ايجاد احساس سيري، مي تواند به کنترل قندخون کمک کند. يکي از انواع فيبرهاي محلول پکتين است که در سيب، مرکبات مثل پرتقال، ليمو و گريپ فروت، توت فرنگي، هويج و غلات سبوس دار وجود دارد. غير از اين مواد غذايي، منابعي فيبري که در بالا ذکر  شده اند را نيز مصرف کنيد.
تعداد وعده هاي غذايي خود را افزايش دهيد.
حتما قبل از صرف غذا از سالاد يا موادغذايي کم کالري مانند کاهو، کرفس، ژله بدون قند و سوپ هاي ساده و کم کالري استفاده کنيد.
از مصرف آب ميوه در صبح و به صورت ناشتا خودداري کرده و به جاي آن در طول روز از ميوه تازه استفاده کنيد.
از نوشيدني ها و دسرهاي بدون قند استفاده کنيد.
آرد گندم کامل را جانشين آرد سفيد کنيد.
از مصرف روغن ماهي و مکمل نياسين خودداري کنيد زيرا باعث افزايش قند خون مي شوند.
مصرف چربي ها را در برنامه روزانه غذايي خود طبق نظر متخصص تغذيه کاهش دهيد.
روزانه 8 ليوان آب بنوشيد.

نکات مهم و قابل توجه براي
خانواده ها و بيماران

افراد ديابتي مبتلا به بيماري کليوي نيز بايد به تغذيه خود توجه خاصي داشته باشند، زيرا بيماري کليوي با عمل بسيار از مواد مغذي تداخل دارد. لذا مصرف مکمل هاي تغذيه اي مگر با اجازه متخصص تغذيه توصيه نمي شود.
از آن جايي که کمبود بعضي از ويتامين ها باعث تشديد بيماري ديابت مي گردد، بايد سعي کرد تا مقادير متناسب ويتامين ها از طريق موادمغذي دريافت شوند. به دليل افزايش نياز به ويتامين ها در اين بيماران بايد مکمل ويتاميني مصرف شود، ولي براي جلوگيري از عوارض مصرف بيش از حد آنها با متخصص تغذيه مشورت کنيد.
ويتامينC براي ورود به داخل سلول، نياز به انسولين دارد. تحقيقات نشان مي دهد که مقدار اين ويتامين در افراد ديابتي پايين تر از حد طبيعي است; لذا مصرف ميوه و سبزي فراوان و همچنين مکمل ويتامينC ضروري است.
بعضي از داروهاي خوراکي کاهش دهنده قند خون، باعث کمبود ويتامينB12 در بدن مي شوند. بنابراين در اين مورد نيز بايد با يک متخصص تغذيه مشورت کنيد، زيرا کمبود اين ويتامين مي تواند باعث تخريب بافت عصبي شود.
بيماري ديابت مي تواند باعث کمبود بيوتين در بدن شود. از آن جايي که کمبود اين ماده مهم مي تواند باعث تخريب بافت عصبي در بازوها و ساق پا شود، مشورت با متخصص جهت آشنايي با منابع مصرف و ميزان مورد نياز آن ضروري است.
 کارشناس پرستاري


نسخه چاپي ارسال به دوستان